Slachtoffer wordt dader

Jaren geleden leerde ik een ouder echtpaar kennen dat de Tweede Wereldoorlog had doorgebracht in een vluchtelingenkamp in Zwitserland. Nog afgezien van het feit dat niemand daar naar hen omkeek, zelfs het internationale Rode Kruis liet het afweten, werden deze mensen van elkaar gescheiden: zij in een vrouwenkamp, hij in een mannenkamp. Dat ze getrouwd waren, deed niemand wat.

Over deze behandeling waren ze, enkele decennia na dato, nog steeds zeer verontwaardigd, en terecht. Je zou met een menselijker behandeling van oorlogsvluchtelingen rekenen. Mijn verwachting dat deze mensen beter dan wie ook beseften dat vluchtelingen behoorlijk behandeld dienen te worden, werd echter verrassend gelogenstraft.

Rond de tijd dat we over hun onvrijwillige verblijf in Zwitserland kwamen te spreken, speelde ergens op de wereld een groot vluchtelingenprobleem, ik ben vergeten welk. Het was in ieder geval erg genoeg voor een nationale inzamelingsactie in de media. Terzijde plaatse ik daarover een opmerking waarop de man van het stel direct als door een wesp gestoken reageerde.

Geen cent hebben we gegeven, voor ons deed ook niemand iets.

De gekwetstheid die daar achter schuilgaat, is alleszins invoelbaar en de opmerking is in zekere zin redelijk genoeg om er begrip voor te hebben. Maar het betekent wel dat deze mensen, die vonden dat zijzelf destijds beter behandeld moesten worden, niet wensten bij te dragen aan de betere behandeling van anderen. Die anderen waren evenwel in zekere zin lotgenoten. Juist zij wisten toch beter dan wie ook -mijzelf incluis- welk leed een slechte behandeling vluchtelingen kon toebrengen?

Ik vertel u dit verhaal omdat het de mogelijkheid illustreert dat een in alle opzichten voorstelbare, menselijke en begrijpelijke verbolgenheid kan leiden tot een moreel laakbaar standpunt, juist over het punt waar die verbolgenheid over gaat. Dat kan bij de beschouwer leiden tot verwondering of zelfs tot afkeuring. Je verwacht nu eenmaal eerder van mensen dat ze wat zij niet willen dat hen geschiedt, ook niet aan anderen gunnen. Behalve misschien als het wraak betreft, maar dat speelde hier niet.

Zo zorgt het gegeven dat veel mensen die zelf ooit als kind sexueel misbruikt zijn, zelf kinderen gaan misbruiken, nog steeds voor veel verwondering. Ze zouden toch beter moeten weten? Die verbazing blijft, ondanks het inmiddels goed gedocumenteerde feit dat hiervoor een psychologische verklaring bestaat. Die verklaring wordt vaak samengevat onder het kopje ‘slachtoffer wordt dader’.

Wat ik hierboven zeg over individuele gevallen, wordt ook toegepast op collectieven. Geen geschiedenisboek over de Late Middeleeuwen dat niet meldt dat de overal in Europa vervolgde calvinisten in hun eigen Genève ook ketters gingen verbranden. De lijst historische voorbeelden kan vrij makkelijk worden uitgebreid. Steeds zijn we verbaasd over het feit dat mensen die niet willen dat hen iets geschiedt, er minder moeite mee hebben als het anderen overkomt.

Ook wanneer iemand zijn verwondering uitspreekt over de politiek van de staat Israël jegens Palestijnse ingezetenen in termen van ‘slachtoffer wordt dader’ lijkt me dat een voorstelbare verwoording. Toch beschouwt Rosanne Hertzberger een dergelijk idee als ‘het intelligentere antisemitisme’, gevaarlijker dan huis-tuin en keuken antisemitisme.

Ik heb haar column (ook gepubliceerd in de NRC van zaterdag 23 juni 2012) met verbazing gelezen. Vooral omdat ze -ten behoeve van de kwalificatie ‘antisemitisme’- een interpretatie geeft van de ‘slachtoffer wordt dader’ gedachte die er niet om liegt (zij citeert Marcel Möring):

Dat Israël gelijkstaat aan ‘de joden’ en dat die het beter moeten doen dan de Nederlanders, de christenen, de Eskimo’s? Dat de joden tussen 1936 en 1945 hun lesje zouden moeten hebben geleerd?

Dat is een valse voorstelling van zaken. Er is niemand die beweert dat joden ‘hun lesje zouden moeten hebben geleerd’ tijdens de Endlösung, net zomin als er ooit iemand is geweest die meende dat de calvinisten onder katholiek bewind ‘hun lesje zouden moeten hebben geleerd’ of dat slachtoffers van seksueel misbruik ‘hun lesje zouden moeten hebben geleerd’. Ook voor het echtpaar waarover ik hierboven vertelde, zou ik niet zo snel kunnen verzinnen welk ‘lesje’ ze geleerd zouden moeten hebben in Zwitserland.

Wie na het zoveelste debacle in de bezette gebieden vertwijfeld uitroept: ‘joden zouden toch beter moeten weten?’ is ook niet van mening dat joden het per se beter zouden moeten doen dan christenen of Eskimo’s. Ze verwachten dat joden, net als christenen en Eskimo’s, precies evenveel moeite hebben met kwaad dat anderen overkomt als met kwaad dat henzelf ooit is overkomen.

De verwondering die joden te beurt valt is allerminst uniek voor hen bedoeld en is ook geen andere dan die christenen of Eskimo’s te beurt zou vallen. Er is -met andere woorden- niets antisemitisch aan.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers op de volgende wijze: