Behoud door behoud

Het manuscript dat u hierboven ziet, uit een klooster in Sankt Gallen in Zwitserland, stamt uit de negende eeuw en geeft de tekst weer van een kerkelijk gezang dat tijdens de kersttijd gezongen werd. De tekentjes boven de tekst zijn een primitieve vorm van muzieknotatie. Daaruit is uiteindelijk het notenschrift dat wij nu gebruiken ontwikkeld.

De tekst van het gezang is een Latijnse vertaling van een psalm (98:3) en komt overeen met de vierde eeuwse Vulgaat. Er bestaan echter heel veel van deze gezangen en die hebben vaak afwijkende teksten, van Latijnse vertalingen die veel ouder zijn. De reden daarvoor lijkt vrij voor de hand te liggen: tekst en melodie zitten aan elkaar vast, die kun je niet zomaar uitwisselen. De melodieën zouden dus best eens veel ouder kunnen zijn dan de vierde eeuw. We kennen ook gezangboeken die veel ouder zijn dan de negende eeuw. Alleen hebben die geen muzieknotatie. De oudste gezangtekst die we kennen zonder muzieknotatie, is vierde eeuws.

Uit schriftelijke bronnen uit die tijd weten we ook dat men in de negende eeuw de muziek van deze gezangen begon te noteren, omdat de uitvoeringspraktijk sterk achteruit liep. Dat kwam door de opkomst van andere muziekstijlen. De melodieën die bij de teksten hoorden, zijn dus met zekerheid ouder dan de negende eeuw. Ze werden daarvoor uit het hoofd gezongen, of van bladen met alleen de tekst en pas toen de geheugens gingen haperen begon men ook de muziek te noteren.

Die notatie was dus een behoudsmaatregel. Het moeten conservatieve monniken en nonnen zijn geweest die zich niet om al die nieuwe muziekstijlen bekommerden en de taak op zich namen om deze oude zangwijze voor het nageslacht te bewaren. Dergelijke geestelijken zijn er sinds de negende eeuw altijd geweest, waardoor deze traditie, nu bekend als Gregoriaans, nog steeds bestaat.

Er zijn sinds de negende eeuw nogal wat stijlen in de kerkmuziek tot bloei gekomen en de geestelijken en musici die het gregoriaans hebben bewaard, moeten vaak tegen de stroom in hebben geroeid. Het Gregoriaans is de bakermat van alle westerse muziek. Gezangen uit het repertoire werden gebruikt voor de nieuwe experimenten met polyfone muziek, waarin meerdere melodieën tegelijk klinken. Zo ook dit gezang, dat door de Parijse componist Perotinus polyfoon werd gezet zo rond het jaar 1200.

Dat hergebruik is nooit opgehouden. Gregoriaanse thema’s zijn terug te vinden tot in de popmuziek toe. Je zou het ‘behoud door ontwikkeling’ kunnen noemen. Dat is een concept uit de monumentenzorg dat veelal uitmondt in het herbestemmen of herontwikkelen van terreinen en gebouwen met een cultuurhistorische waarde. Het idee is dat je iets kunt behouden door het in een nieuwe omgeving een eigen, nieuwe plek of functie te geven die ook past in die nieuwe omgeving.

Maar het Gregoriaans is niet behouden doordat het gebruikt en herbestemd werd in de westerse muziek, het werd behouden door een combinatie van religieuze fundamentalisten en fanatieke musici die deze traditie volledig, compleet en onveranderd wilden bewaren en het ook op die plek wilden houden waar het hoorde: in de eredienst. Niks geen veranderingen, geen behoud door ontwikkeling maar behoud door behoud!

Die aanpak is door de bank genomen succesvol gebleken. Uiteraard is de uitvoeringspraktijk van het Gregoriaans in de loop van de Middeleeuwen veranderd. Meestal gebeurde dat door de toepassing van nieuwe muziektheoretische ideeën in combinatie met het verlies van kennis over de oorspronkelijke zangwijze. In de 19e eeuw zette een nieuwe ontwikkeling in van onderzoek naar de vroegmiddeleeuwse praktijk en naar de vroegste manuscripten. Ook dat onderzoek werd veelal gedaan door monniken, maar de resultaten sijpelden door naar beroepsmusici, zoals mijn vader.

Dat alles heeft tot gevolg gehad dat ik nu, twaalf tot zestien eeuwen later, dit gezang met gebruikmaking van dit manuscript zo kan voorzingen. Ik ken het niet uit mijn hoofd, maar ken het goed genoeg om het met dit geheugensteuntje ten uitvoer te brengen. Dat geldt voor veel kerkzangers, die nog steeds, overal ter wereld, dit gezang met kerst -en een heleboel andere Gregoriaanse liederen op andere dagen- ten gehore brengen.

About these ads

2 reacties op Behoud door behoud

  1. [...] verder: de plannen van het bedreigde museum Orientalis; leuk stuk over muzieknotatie in middeleeuwse handschriften; een Andalusische [...]

  2. [...] verder: de plannen van het bedreigde museum Orientalis; leuk stuk over muzieknotatie in middeleeuwse handschriften; een Andalusische [...]

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

%d bloggers like this: